fa اثر تراکم بوته و تاریخ کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد خلّر (Lathyrus sativus L.) در منطقه بیرجند عمومى General پژوهشي Research خلّر گیاهی است که می‌تواند در تغذیه دام و طیور به عنوان جایگزین مناسب سویا در مناطق خشک و نیمه‌خشک مطرح شود. هدف از مطالعه حاضر، تعیین تراکم و تاریخ کاشت مناسب خلّر در شرایط آب و هوایی بیرجند بود. به این منظور، آزمایشی در سال زراعی 88- 1387 به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با 4 تکرار در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه بیرجند اجرا شد. تیمار‌های مورد آزمایش شامل تاریخ کاشت در سه سطح (15 اسفند، 1 فروردین و 15 فروردین) و تراکم کشت در چهار سطح (30، 40، 50 و 60 بوته در متر‌مربع) بودند. تعداد غلاف در بوته، تعداد دانه در غلاف، تعداد دانه در بوته، وزن صد دانه، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و شاخص برداشت مورد مقایسه قرار گرفتند. نتایج نشان داد که با تأخیر در کاشت، تعداد غلاف در بوته، تعداد دانه در بوته، عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک کاهش یافت. بیشترین عملکرد دانه (2524 کیلوگرم در هکتار) در تاریخ کاشت 15 اسفند مشاهده شد. هم‌چنین صفات فوق با افزایش تراکم تا 50 بوته در متر‌مربع روندی افزایشی داشتند. ولی افزایش بیشتر تراکم به 60 بوته در متر‌مربع، کاهش این صفات را در پی داشت. تعداد دانه در غلاف، وزن صد دانه و شاخص برداشت تحت تأثیر تاریخ و تراکم‌های مختلف کاشت قرار نگرفتند. با توجه به شرایط اقلیمی حاکم بر منطقه بیرجند، کاشت خلّر در اولین زمان ممکن در انتهای زمستان با تراکم متوسط می‌تواند موجب دستیابی به یک محصول قابل قبول شود. Grass pea (Lathyrus sativus L.) is a crop which could substitute soybean in poultry ration in arid and semi-arid regions. To investigate the effects of sowing date and plant density on yield and yield components of grass pea, a factorial experiment based on randomized complete blocks design with four replications was conducted at Research Farm of Faculty of Agriculture, University of Birjand in 2008. Treatments included three sowing dates (March 5, March 21 and April 4) and four plant densities (30, 40, 50 and 60 plants per m2). Number of pods per plant, number of seeds per pod, number of seeds per plant, 100-seed weight, seed yield, biological yield and harvest index were measured. Results showed that by delaying the planting date, number of pods per plant, number of seeds per plant, seed yield and biological yield were decreased significantly. Maximum seed yield (2524 kg/ha) was achieved at the early sowing date (5th of March). These traits were increased with increasing plant density up to 50 plants per m2. But, increasing the plant density to 60 plants per m2 caused a decrease of these characteristics. Different planting dates and densities did not show any significant changes in number of seeds per pod, 100-seed weight and harvest index. Based on these results and the fact that Birjand is overwhelmed by an arid climate, planting grass pea at the first possible date at the end of winter with a moderate planting density (50 plants per m2) can lead to a reasonable seed yield. خلّر, تاریخ کاشت, تراکم, عملکرد دانه, عملکرد بیولوژیک, شاخص برداشت Grass pea, Sowing date, Plant density, Seed yield, Biological yield, Harvest index. 57 67 http://jcpp.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1-6&slc_lang=fa&sid=1 I. Niroomand Tomaj اسماعیل نیرومند توماج No Univ. of Birjand دانشگاه بیرجند M. Jami Al-Ahmadi مجید جامی‌الاحمدی mja230@yahoo.com Yes Univ. of Birjand دانشگاه بیرجند GH. Zamani1 غلامرضا زمانی No Univ. of Birjand دانشگاه بیرجند A. Riasi احمد ریاسی No Isf. Univ. Technol دانشگاه صنعتی اصفهان