fa تجزیه ژنتیکی و ارزیابی تحمل به خشکی در جوامع حاصل از تلاقی گلرنگ‌های ایرانی و خارجی عمومى General پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">گلرنگ (Carthamus tinctorius L.) به‌عنوان یکی از گیاهان دانه روغنی جایگاه ویژه‌ای در کشاورزی مناطق خشک دارد. با این وجود از پتانسیل ژنوتیپ‌های خارجی برای بهبود ژنتیکی تحمل به خشکی ارقام داخلی بسیار کم استفاده شده است. در این پژوهش، با هدف افزایش تنوع ژنتیکی و تحلیل کنترل ژنتیکی صفات مرتبط با تحمل به خشکی، از تلاقی‌های بین ژنوتیپ‌های ایرانی و خارجی در قالب یک طرح نیمه دای‌آلل استفاده شد. برای این منظور، ۶۴ ژنوتیپ شامل ۱۰ والد، ۴۵ جمعیت F₂ حاصل از تلاقی‌های دای‌آلل و ۹ شاهد، در دو محیط آبیاری معمولی و محدودیت آبیاری (تنش) مورد ارزیابی قرار گرفتند. بر اساس نتایج، برخی صفات نظیر محتوای نسبی آب برگ و عملکرد دانه تحت تنش خشکی کاهش معنی‌داری یافتند. با این حال، تنوع بیشتر در بین جمعیت‌های‌ حاصل از تلاقی‌ منجر به شناسایی نمونه‌هایی با پتانسیل عملکرد و شاخص تحمل و پایداری به تنش بیشتر شد. به&not;طور ویژه پایداری چشمگیر صفت وزن هزار دانه در برخی از تلاقی‌ها تحت شرایط تنش نشان‌دهنده ظرفیت ژنتیکی مطلوب این ژنوتیپ‌ها برای برنامه‌های اصلاحی تحمل به خشکی بود. تجزیه ژنتیکی نشان داد بیشتر صفات دارای واریانس ترکیب‌پذیری عمومی(GCA) معنی‌دار بوده که بیانگر اهمیت آثار ژن‌های افزایشی است. برای صفاتی مانند روز تا تکمه‌دهی، قطر غوزه، وزن هزار دانه و عملکرد دانه، معنی‌دار بودن واریانس ترکیب‌پذیری خصوصی(SCA)، نشان‌دهنده نقش همزمان آثار غالبیت در توارث آن‌ها است که پتانسیل استفاده از هتروزیس در تولید ارقام هیبرید را نشان داد. در بسیاری از صفات، وراثت‌پذیری عمومی بالا مشاهده شد که حاکی از وجود تنوع ژنتیکی و امکان انتخاب مؤثر در نسل‌های ابتدایی برای آن صفات می‌باشد. والدین G54، G74 و G40 با بیشترین مقدار شاخص تحمل(STI)، به‌عنوان والدین متحمل به خشکی شناخته شدند. مشارکت والد G74 در تلاقی‌های با کمترین درصد کاهش عملکرد (PRI) و همچنین GCA بالا، بیانگر نقش برجسته‌ی آثار ژنتیکی افزایشی در شرایط تنش خشکی است. همچنین تلاقی‌هایی مانند 54&times;74، 32&times;74، 74&times;71، دارای مقادیر بالای STI و مقادیر پایین PRI بودند که آن‌ها را می‌توان به‌عنوان جمعیت‌های ژنتیکی مطلوب برای بهبود ژنتیکی تحمل به خشکی معرفی نمود. تلاقی 86&times;40 بهترین ترکیب از نظر اثراتSCA&nbsp; &nbsp;شناسایی شد که به‌علت مشارکت دو والد با GCA بالا (G40 وG86 )، دارای برتری ژنتیکی در اکثر صفات بود. در نتیجه بهره‌گیری از خزانه والدی متنوع و تلاقی‌های هدفمند می‌تواند منجر به ایجاد تنوع بیشتر و توسعه‌ی ارقام متحمل و پربازده در مناطق خشک شود.</div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract<br> Introduction: Safflower (Carthamus tinctorius L.), a member of the Asteraceae family, is globally cultivated as a multipurpose oilseed crop, prized for its high-quality edible oil (rich in unsaturated fatty acids), industrial applications, and adaptability to marginal environments. Its agronomic significance is particularly pronounced in arid and semi-arid regions, where its intermediate drought tolerance and low water requirements make it a resilient alternative to more sensitive crops. Despite its potential, safflower&rsquo;s genetic improvement has lagged behind other oilseeds, partly due to limited exploitation of exotic germplasm and insufficient characterization of its genetic architecture under abiotic stresses. In Iran, where water scarcity and soil salinity increasingly threaten agricultural productivity, the narrow genetic base of local safflower cultivars exacerbates vulnerability to climate variability. While traditional breeding has achieved moderate gains in yield and stress tolerance, incorporation of foreign genetic resources (e.g., drought-adapted lines from India, Africa, or the Mediterranean) may reveal new allelic variations. The potential of exotic genetic diversity for improving drought tolerance through crosses with domestic cultivars, as well as gaining a deeper understanding of the genetic control of key traits, has been largely underutilized.&nbsp;&nbsp;<br> <br> Materials and Methods: In this study, 64 safflower genotypes, including 45 F2 populations from half-diallel crosses among 10 parents, 10 parental lines, and 9 check varieties, were evaluated at the research farm of the College of Agriculture, Isfahan University of Technology, located in Isfahan, Iran (32&ordm; 42&prime; N, 51&ordm; 28&prime; E, 1624 m above sea level) in 2022. The experiment was laid out as a randomized complete block design with two replicates under two environments: drought stress (90% depletion of available water) and non-stress (50% depletion). Sowing was performed on December 1st, and irrigation was controlled using a TDR moisture meter and related formulas. Traits measured included days to flowering, day to maturity, plant height, number of heads per plant, 1000-grain weight, and grain yield, along with physiological traits like relative water content (RWC) of leaves were measured. Statistical analyses including normality tests, analysis of variance, and estimation of general combining ability (GCA) and specific combining ability (SCA) effects were performed using SAS software; genetic parameters and heritability were estimated accordingly.<br> <br> Results and Discussion:&nbsp; Mean comparison revealed significant reductions in the traits such as RWC and grain yield under drought stress. However, the higher genetic diversity among the 45 hybrid populations led to the identification of genotypes with superior yield potential and enhanced stress tolerance indices. Notably, the remarkable stability of 1000-grain weight in certain crosses under stress conditions highlighted their genetic potential for drought-tolerance breeding programs. Genetic analysis of the F₂ generation indicated that most traits exhibited significant GCA variance, emphasizing the role of additive gene effects in their inheritance. However, for traits such as days to flowering, head diameter, 1000-grain weight, and grain yield, significant SCA variance suggested the additional influence of dominance effects. This underscores the potential for heterosis breeding in improving certain traits through hybrid development. A high broad-sense heritability was observed for a number of traits, indicating the feasibility of effective early-generation selection. Parental lines G54, G74, and G40, with the highest stress tolerance index (STI), were identified as drought-tolerant parents. The involvement of G74 in crosses resulted in the lowest percent reduction in yield (PRI) and high GCA, highlighting the critical role of additive genetic factors in controlling yield-related traits under drought stress. Additionally, crosses such as 54&times;74, 32&times;74, and 74&times;71 exhibited high STI and low PRI, making them promising genetic populations for drought-resistance breeding. The cross 86&times;40 demonstrated the best SCA effects, benefiting from the high GCA of both parents (G40 and G86), leading to superior genetic performance across multiple traits.&nbsp;<br> &nbsp;<br> Conclusions: The analysis confirmed that combining local and foreign germplasm results in considerable genetic diversity in the new populations, which enhances opportunities for improving drought tolerance and yield stability. Additive and dominance effects play key roles in controlling most of the traits. Crosses like 74&times;67 along with parents such as G71 are valuable resources for breeding tolerant varieties. Furthermore, crosses such as 54&times;74, 32&times;74, and 74&times;71 showed high STI values and low PRI scores, indicating superior performance and stability under water-limited conditions. Overall, the results indicated that utilizing a diverse parental pool and targeted hybridization can generate high genetic variability, making it possible to develop high-yielding, drought-tolerant safflower cultivars suitable for production in arid regions.</div> دای‌آلل, واریانس افزایشی, قابلیت ترکیب پذیری, شاخص تحمل Diallel, Additive variance, General combining ability, Tolerance index. 75 97 http://jcpp.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2013-29&slc_lang=fa&sid=1 Mahsa Hosseinifard مهسا حسینی فرد hoseynifard_ma@yahoo.com No Department of Agronomy and Plant Breeding, College of Agriculture, Isfahan University of Technology. Isfahan, Iran. گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان ، اصفهان، ایران. Mohammad Mahdi Majidi محمد مهدی مجیدی majidi@iut.ac.ir Yes Department of Agronomy and Plant Breeding, College of Agriculture, Isfahan University of Technology. Isfahan, Iran. گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان ، اصفهان، ایران. Ghodratollah Saeidi قدرت الله سعیدی gsaeidi@iut.ac.ir No Department of Agronomy and Plant Breeding, College of Agriculture, Isfahan University of Technology. Isfahan, Iran. گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان ، اصفهان، ایران. Majid Mohammadi مجید محمدی ma.mohammadi@areeo.ac.ir No Crop and Horticulture Science Research Department, Golestan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Gorgan, Iran. بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، گرگان، ایران.